AKADEMIA ZAMOJSKA
AKADEMIA ZAMOJSKA, zał. 1594 przez kanclerza J. Zamoyskiego szkoła wyższa w Zamościu, w założeniu „schola civilis” - uczelnia o charakterze świeckim, mająca kształcić światłych obywateli państwa. Utrzymywana być miała kosztem ordynacji zamojskiej (także pośrednio przez kolegiatę zamojską) 1 mocą aktu fundacyjnego z 5 VII 1600 podlegać miała opiece każdorazowego ordynata. W organizacji A.Z., z ramienia mecenasa, ogromne zasługi położył Sz. Szymonowie. Wykłady rozpoczęto 15 111 1595, ale już 1594 wydała pierwsze druki typografia A.Z. (organizowana prawdop. przez M. Szarffen-berga, najdłużej prowadzona, 1597-1616, przez M. Łęskiego, przekazana szkole na własność przez T. Zamoyskiego, syna założyciela). Jako wykładowców pozyskano A. Burskiego T. Drezn era, J. Ursinusa, Sz Birkows kiego. Pierwszym rektorem był M. Stefanowicz (Stephanides). Nauka obejmowała przedmioty: prawa rzym. i pol., fizyki, medycyny, filozofii moralnej, logiki i metafizyki, matematyki i retoryki. Słuchacze pocho-dzili gł. z Polski pd.-wsch., ale nie brakowało ich z Mazowsza, Pomorza, Inflant, nawet gdy z czasem poziom nauk obniżył się. Wywodzili się w większości z mało zamożnej szlachty, zatrudnionej w dobrach ordynatów lub ich krewnych, albo szukającej wsparcia u Zamoyskich. W albumie A.Z. sporo jest też nazwisk pochodzenia ormiańskiego. W 2 pol. XVII i XVIII w. wzrosła wśród studentów liczba mieszczan i chłopów. W 1637 szkoła w Ołyce została kolonią A.Z., jednak od 1. pięćdziesiątych XVII w. uczelnia zaczęła gwałtownie upadać, źle płatni profesorowie zaniedbywali ją dla bardziej dochodowych zajęć, budynki niszczały, wyposażenie drukarni zużyło się (w końcu XVII w. notuje się pewne podniesienie estetyki druków). Od 1640 weszła do programu teologia - w związku z ufundowaniem seminarium duchownego przez K. Zamoyską. Na supremację tego przedmiotu w późniejszej A.Z, narzekał S. Staszic w Ł/wagach nad życiem J. Zamoyskiego. Reforma A.Z. 1747-49 (wg projektu bpa J. Laska rysa) wywołała opor kolegiaty zamojskiej, gromadzącej wielu profesorów. Udało się zwiększyć dyscyplinę, ale poziom wykładów tylko niezna-cznie się podniósł. Władze austr. po zajęciu Zamościa 1772 zahamowały ten proces naprawy, odejmując A.Z. środki egzystencji. W poł. 1784 A.Z. rozpadła się bez formalnej kasacji.