Literatura

AKROPOLIS. Dramat w 4 akiach, utwór dram. S. Wyspiańskiego, powsl. 1903-04, wyd. w Krakowie 1904, wysL tamże 1926 ‘w reż. J. Sosnowskiego). Wydarzenia dramatu rozpoczynają się o północy, po ukończeniu nabożeństwa rezurekcyjnego w katedrze wawelskiej, i trwają do świtu pierwszego dnia Wielkanocy („Rzecz dzieje się na Wawelu w Noc Wielką Zmartwychwstania”). W akcie 1 twórca powołuje do życia autentyczne posągi w katedrze; ich dialogi wyrażają pewność zmartwychwstania biologicznego, wyższość życia nad śmier-cią i chwałę miłości. Akt U, podobnie jak UL oparty został na temacie gobelinu wawelskiego; dzieje się na murach Wawelu, przetworzonych mocą synkretycznej (more…)

AKCENT, zjawisko prozodyjne polegające na uwydatnianiu pewnej sylaby w obrębie określonego segmentu wypowiedzi. W języku pol. występuje a. dynamiczny, Inaczej przycisk, wzmacniający siłę wypowiedzenia danej sylaby. Jest on a. stałym i wyrazowym, tzn. pada na tę sylabę, która się znajduje w stałej odległości od końca wyrazu, niezależnie od tego, w jakiej formie ow wyraz występuje, np. ‘wody, wodami. Ze względu na położenie sylaby akcentowanej rozróżnia się: a. inicjalny, padający na pierwszą sylabę wyrazu, a. oksytoniczny, padający na sylabę ostatnią, a. paroksytoniczny - na sylabę przedostatnią, i a. p r o -paroksytoniczny, inaczej a. daktyliczny - na trzecią od końca. W polszczyżnle (more…)

AKADEMIA ZAMOJSKA, zał. 1594 przez kanclerza J. Zamoyskiego szkoła wyższa w Zamościu, w założeniu „schola civilis” - uczelnia o charakterze świeckim, mająca kształcić światłych obywateli państwa. Utrzymywana być miała kosztem ordynacji zamojskiej (także pośrednio przez kolegiatę zamojską) 1 mocą aktu fundacyjnego z 5 VII 1600 podlegać miała opiece każdorazowego ordynata. W organizacji A.Z., z ramienia mecenasa, ogromne zasługi położył Sz. Szymonowie. Wykłady rozpoczęto 15 111 1595, ale już 1594 wydała pierwsze druki typografia A.Z. (organizowana prawdop. przez M. Szarffen-berga, najdłużej prowadzona, 1597-1616, przez M. Łęskiego, przekazana szkole na własność przez T. (more…)

AKADEMIA RAKOWSKA, średnia szkoła — braci polskich, działająca w —* Rakowie 1602-38, zał. na mocy uchwały synodu 1601, z fundacji Jakuba Siemens kiego Jej program, ujmowały Leges scholae Racovianae (druk prawdop. 1602), odtworzyć go też można m. in. z dziełka J. Pastoriusa Palaestra nobilium (1654). Obok teologii obejmował on logikę, retorykę i etykę, jak też pewne elementy wiedzy politycznej. Udzielano również podstawowych wiadomości z zakresu nauk przyr., matematyki, geometrii, geografii oraz historii. A.R. miała na celu przygotowanie uczniów do życia praktycznego; w nauce etyki i religii propagowano zasady tolerancji. Do najlepszych podręczników A.R. należy (more…)